हरितालिका तीज नेपाली समाजमा महिलाको आस्था, भावना, संस्कार र आत्मीयतासँग जोडिएको एउटा महत्वपूर्ण पर्व हो। वर्षौँदेखि पुस्तान्तरण हुँदै आएको यो पर्व धार्मिक विश्वाससँग मात्र सीमित छैन, यसले नेपाली महिलाको जीवन, भोगाइ, सम्बन्ध, रहर, पीडा र सामाजिक अवस्थालाई समेत अभिव्यक्त गर्दै आएको छ। त्यसैले तीजलाई केवल व्रत बस्ने र दर खाने पर्वका रूपमा बुझ्नु यसको व्यापक अर्थलाई साँघुरो बनाउनु हो।

तीज आउँदा माइतीको सम्झना आउँछ, दिदीबहिनी भेट्ने उत्साह बढ्छ, पुराना सम्बन्धमा आत्मीयता थपिन्छ र वर्षभरि मनमा दबिएका कतिपय भावना गीत तथा भेटघाटमार्फत बाहिर आउँछन्। विशेषगरी ग्रामीण नेपाली समाजमा तीज महिलाहरूका लागि आफ्ना सुख–दुःख साट्ने महत्वपूर्ण अवसरका रूपमा स्थापित भएको पाइन्छ। तीजका गीतमा कहिले प्रेम सुनिन्थ्यो, कहिले माइतीको सम्झना, कहिले श्रीमान् तथा परिवारप्रतिको भावना र कहिले समाजमा रहेका विभेद तथा पीडाविरुद्धको आवाज यही कारणले तीज नेपाली महिलाको सांस्कृतिक अभिव्यक्तिको एउटा बलियो माध्यम पनि हो।

तर समय बदलिएको छ। मानिसको जीवनशैली बदलिएको छ। प्रविधिले हाम्रो दैनिक जीवनलाई छोएको छ। सामाजिक सञ्जालले तीज मनाउने शैलीमा पनि ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ। आज तीजका गीत घरआँगनमा मात्र होइन, मोबाइलका पर्दामा सुनिन्छन्। दरको निम्तो घरघरमा पुगेर मात्र होइन, सामाजिक सञ्जालका पोस्ट र सन्देशमार्फत पुग्छ। भेटघाटसँगै फोटो, भिडियो र प्रत्यक्ष प्रसारणले तीजलाई अझ फराकिलो बनाएको छ।परिवर्तन हुनु स्वाभाविक हो। तर परिवर्तनसँगै एउटा प्रश्न भने गम्भीर रूपमा उठ्छ हामीले तीजको मौलिक भावना जोगाइरहेका छौँ कि तीजलाई देखावटी प्रतिस्पर्धाको पर्व बनाउँदैछौँ?

पछिल्ला वर्षहरूमा तीजमा महँगा पहिरन, गरगहना, भोजभतेर र खर्चिलो प्रदर्शन बढ्दै गएको देखिन्छ। अरूले गरेको देखेर आफूले पनि गर्नुपर्ने सामाजिक दबाब कतिपय परिवारमा बढेको छ। आर्थिक अवस्था कमजोर हुँदाहुँदै पनि समाजमा आफ्नो प्रतिष्ठा देखाउन अनावश्यक खर्च गर्ने प्रवृत्ति बढ्नु चिन्ताको विषय हो। पर्व खुसीका लागि हो, ऋण र तनाव थप्नका लागि होइन।

तीजमा लगाइने रातो पहिरन, चुरा, पोते र गरगहना हाम्रो सांस्कृतिक पहिचानका सुन्दर पक्ष हुन्। तर तिनको मूल्यले कसैको सामाजिक हैसियत निर्धारण गर्नु हुँदैन। तीजमा सबैभन्दा सुन्दर कुरा महँगो गहना होइन, आफन्तबीचको आत्मीयता र एकअर्काको सुख–दुःख बुझ्ने मन हो।

त्यसैगरी तीजको व्रतलाई पनि हामीले आस्था र स्वास्थ्य दुवैको सन्तुलनबाट हेर्नुपर्छ। धार्मिक विश्वास र परम्पराप्रति सम्मान हुनु स्वाभाविक हो, तर आफ्नो स्वास्थ्यलाई जोखिममा राखेर कुनै पनि परम्परा पूरा गर्नु आवश्यक छैन। आस्था मनको विषय हो। आफ्नो शरीर र स्वास्थ्यप्रति जिम्मेवार हुनु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण कुरा हो।आजको तीजमा महिलाले श्रीमानको दीर्घायुको कामना मात्र होइन, आफ्नो स्वास्थ्य, शिक्षा, आत्मनिर्भरता, सम्मान, समानता र सुरक्षित भविष्यका लागि पनि आवाज उठाउनुपर्छ। किनकि महिला खुसी र सम्मानित नभएको परिवारलाई पूर्ण सुखी परिवार भन्न सकिँदैन।

हामीले महिलालाई तीजको दिन सम्मान गरेर मात्र पुग्दैन। वर्षका बाँकी ३६५ दिन पनि उनीहरूको सम्मान, अधिकार र स्वतन्त्रतालाई व्यवहारमा स्वीकार गर्नुपर्छ। छोरीलाई पढ्न दिनु, बुहारीलाई परिवारको सदस्यका रूपमा समान सम्मान दिनु, आमाको निर्णयलाई महत्व दिनु र महिलालाई आफ्नै जीवनबारे निर्णय गर्ने अधिकार दिनु नै वास्तविक महिला सम्मान हो।

तीजका गीतमा पनि अब समयको आवाज सुनिनुपर्छ। महिलाका पीडा, घरेलु हिंसा, बालविवाह, दाइजो प्रथा, आर्थिक निर्भरता, वैदेशिक रोजगारीले निम्त्याएका पारिवारिक समस्या, शिक्षा र रोजगारीका अवसर तथा महिला आत्मनिर्भरताका विषयमा गीत र सिर्जनामार्फत बहस हुन सके तीज मनोरञ्जनको माध्यम मात्र नभई सामाजिक परिवर्तनको अभियान पनि बन्न सक्छ।

हाम्रो संस्कृति जोगाउनुपर्छ। तर संस्कृतिको नाममा समाजमा रहेका विकृति र विभेदलाई जोगाइरहन आवश्यक छैन। परम्परा हाम्रो पहिचान हो, तर परम्परालाई समयको आवश्यकतासँग जोडेर सकारात्मक रूपमा अघि बढाउनु हाम्रो जिम्मेवारी हो। पुरानो पुस्ताबाट आएको राम्रो संस्कारलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउनु र गलत अभ्यासलाई त्यहीँ रोक्नु नै संस्कृतिप्रतिको सच्चा सम्मान हो।

देशमा दुर्गम पहाडी क्षेत्रमा तीजको आफ्नै मौलिकता छ। यहाँका गाउँघर, माइती–चेलीको सम्बन्ध, देउडा तथा स्थानीय संस्कृति र सामूहिक भेटघाटले पर्वलाई अझ आत्मीय बनाउँछन्। पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जाल र आधुनिक जीवनशैलीको प्रभावले गाउँघरका मौलिक परम्पराहरू पनि विस्तारै बदलिँदै छन्। त्यसैले स्थानीय संस्कृति र मौलिकतालाई आधुनिकतासँग जोडेर संरक्षण गर्नु आजको पुस्ताको महत्वपूर्ण जिम्मेवारी हो।

तीजलाई कसले कति खर्च गर्‍यो भन्ने हिसाबले होइन, कसले कति खुसी बाँड्यो भन्ने हिसाबले सम्झन सकियोस्। कसले कति गहना लगायो भन्ने होइन, कसले कसैको आँसु पुछ्यो भन्ने कुरा महत्वपूर्ण बनोस्। सामाजिक सञ्जालमा देखिने तस्बिरभन्दा बाहिर वास्तविक जीवनमा महिलाले कति सम्मान पाए भन्ने विषय हाम्रो प्राथमिकता बनोस्।तीज एउटा अवसर पनि हो। आफ्ना दिदीबहिनी भेट्ने, आमाको हात समाउने, माइतीको आँगन सम्झने, पुराना सम्बन्धलाई नजिक बनाउने र समाजलाई अझ समान तथा सभ्य बनाउने।

त्यसैले यस वर्षको हरितालिका तीजले हामीलाई केवल एउटा पर्व मनाउने अवसर मात्र नदियोस्; हाम्रो सोच परिवर्तन गर्ने अवसर पनि देओस्।परम्परा बचाऔँ, तर विकृति नबचाऔँ।

आस्था राखौँ, तर विवेक नछोडौँ।

संस्कृति मनाऔँ, तर संस्कृतिको नाममा कसैलाई बोझ नदिऔँ।

महिलाको सम्मान गरौँ, तीजमा मात्र होइन, हरेक दिन।किनकि अन्ततः तीजको वास्तविक सौन्दर्य रातो पहिरनमा होइन, महिलाको अनुहारमा देखिने सम्मान, आत्मविश्वास र खुसीमा हुन्छ।

सम्पूर्ण नेपाली दिदीबहिनी तथा आमाहरूमा हरितालिका तीजको हार्दिक शुभकामना ! तीजले हरेक घरमा सुख, शान्ति, आत्मीयता र समृद्धि ल्याओस्। हाम्रो मौलिक संस्कृति पुस्तौँसम्म जीवित रहोस् र त्यससँगै हाम्रो समाज अझ समान, सभ्य र मानवीय बन्दै जाओस्।